Статьи на лезгинском

Лайлату-ль-Къадрдин гьакъиндай Аллагь-Таалади «аль­Къадр» лугьудай кьилдин са сура ракъурнава (мана): «За Къуръан Лайлату­ль­Къадрдин йифиз ракъурнава».  А йифен зурбавал къалурун патал Аллагьди  Пай-гъамбардихъ элкъвена икI лугьузва: «Лайлату-ль­Къадрдин фазилатлувал ваз чизвач». Ахпа Аллагь­Таалади адан фазилатлувилиз Вичи  баян гузва: «А йифиз авур ибадат чпик Лайлату­ль­Къадр квачир агъзур вацра авурдалай хъсан я. А йифиз цаварилай чпин кьиле Жабраил малаик  аваз, хийир ва берекат гваз малаикар чилел эвичIзава.

Зейтундикай – чилел алай ислягьвилин ва дуствилин ишарадикай - Аллагьди Пак тир Къуръанда лагьанва (мана): «Кьин хьуй инжилдал ва зейтундал, кьин хьуй Синай дагъдал ва и хатасуз шегьердал! Чна инсан виридалайни гуьзел къаматда аваз яратмишна, ахпа Тек Аллагьдихъ инанмиш хьанвайбур ва хъсан крар авунвайбур квачиз амайбур, виридалайни агъада авай гьалдиз, яни кьуьзуьвилин зайифвиле твада. Аллагьдихъ инанмиш хьанвайбуруз чIехи пишкеш гьазурнава!

Индияда гъалибвал къачуна ватандиз хтай Тимура, 1399-йисуз Самаркандда (Узбекистан) жуьмядин мискIин эцигун кьетIна. Халкьдин арада адан тIвар Биби-ханум хьиз чкIана. МискIин, гьа вахтунин архитектурадин къайдада аваз туькIуьрнавай. Идан гьакъиндай Тимуран машгьур гафар ава: «Эгер вун чи чIехивилин жигьетдай шаклу ятIа, килиг садра чи дараматриз». МискIин са гъвечIи вахтунда – вад йисуз эцигнавай ва ам гьакъикъатда Тимуран рикI алай паб Сарай-Мульк-Хануман кIвачихъ янавай.

Исламдин тарихда мусурманриз чи диндин девлетлувилер ва лайихлувилер рикIел гъидай ва чеб Мугьаммад Пайгъамбардин таржумагьалда гьатнавай гзаф вакъиаяр ава. Адан кьилел атай аламатар чун патал хъсан тарс я. Мугьаммад Пайгъамбардин уьмуьрдай виридалайни рикIел аламукьдай вакъиайрикай сад адан йифен сиягьат (Исраъ) ва ам цаварал тухун (Ми’раж) я.

Заз куь куьмек ва меслят кIанзава. Кар ана ава хьи, эвел за вагьабитрин фикирар кьунвай, анжах чидач гьикI хьанатIа, гила а хилен векилри лугьузвай са гафунихъни зун ягъазмач. Абуру лугьузвай гзаф пай ихтилатар уьмуьрдихъ галаз дуьз текъвезвайди за кьатIана. Гзаф вахтара абуру лугьузвай гафар гьа чпи кьилиз акъудзавач. Гила зи руьгь ичIи хьанвайди хьиз я. Зи иман налугьуди квахьна, чидач…

Гьакъикъатда Мугьаммад Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) инсанрив Аллагьдин  дин Ислам агакьарзавай пак Ктабдиз кьетIен фикир гузвай. Аллагьдин  патай къвезвай аятар кхьизвай къанни вад инсан малум я.

Пайгъамбарди (Аллагьдин салатни  салам  хьуй адал) абуруз Къуръандилай гъейри маса затIар кхьин къадагъа авунвай. Ада абуруз гьатта гьадисарни кхьин къадагъа авунвай. Гьадисда лагьанва: «Зи мецелай Къуръандилай гъейри мад са затIни кхьимир, эгер кхьенваз хьайитIа, абур чIур хъия» (Муслим, Агьмад).

Мугьаммад Пайгъамбардин (Аллагьди н салатни салам хьуй адал)  гьадисрал асаслу яз, агъадихъ дишегьлийрин лап хъсан 10 къилихдикай лагьанва:

1. Диндарвал. «Гьакъикъатда вири и дуьнья – им къачуз жедай, инсанди ишлемишзавай, кеф хкудзавайди я. И дуьньядай къачуз жедай виридалайни хъсанди – им диндар, хъсан къилихрин паб я (итим патал, амма дишегьли патал – диндар, кIанивал къалурзавай ва рикI алай итим)».

Гьуьрметлу мусурман стхаяр ва вахар. Эвеленмиш хьун - им Пайгъамбардин (салам ва салават хьуй адал) рехъ я. Хизан арадал гъун, яни паб гъун ва я гъуьлуьз фин жуван уьмуьрдин, диндин саламатвал я. Амма и Сунна, хизан виридавай эхирдалди хуьз жезвач. Вучиз акI жезва? И кардиз вуч себеб ава? Диндин къанунар чир тахьун я! Ша чна и кадиз фикир гун, хизанар чкIунин себебар гьибур ятIа чирин.

Идалайни гъейри, ам ийидайла беден, парталар ва капI ийизвай чка чиркерикай михьи хьун шартI я. Михьивал гвачиз Къуръандик гъил хкуьрдай, Кябедилай элкъведай (тIаваф) ихтияр авач. Исламди чавай неинки винел патан михьивал, гьакI руьгьдин михьивални хуьн истемишзава. Михьивал хуьникай шариатдин ктабра лап гегьеншдиз кхьенва.

Суал: Зун гъуьлуьк кваз са йис кьван я. Заз зи гъуьл хуш туш, вучиз лагьайтIа ам лап яхунди ва аскIанди я. За адавай спортдал машгъул хьун акьван тIалабна! И кар себеб яз зун патарихъ галайбуруз килигиз эгечIна, кьакьан ва хъсан акунар авай гада акурла за фикирзава: заз ихьтин итим хьанайтIа!  Гьа са вахтунда заз абуруз килигун гьарам тирди чизва, жува-жуван нефсинихъ галаз женг чIугвазва, амма фикирар акъвазариз жезвач. За чара хьуникайни са шумудра фикирна.

Алимдин жаваб:

Къази Шурайха ахъайна хьи, са сеферда Али асгьабдивай رضي الله عنه жигьаддиз фидай рекье вичин кьеркь (кольчуга) квахьна. Куфа шегьердиз хтайла, адаз вичин кьеркь са чувудди базардал маса гуз акуна. Халиф Алидай رضي الله عنه гьарай акъатна:

- Эй, чувуд! Ам зи кьеркь я, ам за садазни я маса гайиди туш,  я пишкеш авурди туш!

50 йисуз бахтлудаказ яшамиш хьайи яшлу дишегьлидихъ галаз суьгьбет хьайи вахтунда, адав вичин бахтлувилин рекьин сир вуч ятIа чирун патал суал вуганай. Белки ам хъсандиз гьазурнавай тIямлу тIуьн я жеди? Я туштIа гурчегвал ятIа? Яраб ханвай аялар ятIа? Я туштIа маса шей ятIа?

Дишегьлиди жаваб гана: - Некягьдин бахтлувал Аллагьдин куьмекдалди дишегьлидин гъиле ава… Гьа дишегьлидивай вичин кIвал Женнетдиз элкъуьриз жеда ва акси яз…

- Девлетдин тIвар кьамир! – Девлетлу гзаф дишегьлияр бахтсуз я, абурун гъуьлер абурухъай катзава…

1) Тирмизиди, Насаиди, Абу Давуда Абу Гьурайрадила (Аллагь рази хьуй ) Пайгъамбардин (Аллагьдин салатни салам хьуй адал) гьадис агакьарна:

«Шариатди кьабулдай себеб авачиз Рамазандин вацракай са югъ сив хуьн тавуна тур инсандивай ам вичин амай уьмуьрда сивер хвейитIани, эвез ийиз жедач».

И гьадисдин мана ам я хьи, амай уьмуьрда сивер хуьн хъувуртIани, Рамазандин са йикъан суваб адаз хъжедач. Им чна ахъа хьайи сивер хуьн хъувуна кIандач лагьай чIал туш.

Мусурман тушир халкьар, чпин диндин ва медениятдин кIалубра аваз, мусурманрин гьукуматда азаддаказ яшамиш хьанвай гзаф кьадарда чешнеяр, гьа жергедай яз икьрарар ва тарихдин делилар ава. Ислягьвал авайлани ва гьакIни дяведин вахтундани гьукуматдин къене, маса динрин инсанрихъ галаз авай рафтарвилер гьа са дережада аваз амукьзавай. Къуръандин ва Суннадин къуватди гьевеслу авунвай уьмуьрдин мумкинвилери, сагъ са халкьари, умматри, дестейри ва гьакI кьилдин инсанри, дин яз Ислам хкягъунин карда, чIехи куьмек авуна.

Кьуьчхуьр (урус. Кочхюр) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, саки тунвай хуьр. Бугъда тепе хуьруьхъ галаз «Кьуьчхуьруьнсовет»дик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 10 км яргъал, инсандин гъил агакь тийир гьуьлуьн дережадилай 2100 метр кьакьан чкадал ала. Чилерин вири санлай майдан 5000 гектар. Хуьруьн майишатдин мулкарин майдан 4000 гектар, абурукай кьуьгъверар — 400 га, векьин чкаяр — 1 200 га, чIурар — 2500 га.

Рухун Али — XVIII-XIX виш йисарин къене уьмуьр гьалай лезги алим ва шаир. ... Куьре округдин (гилан Сулейман-Стальский райондин) чIехи алимрикай сад Рухунай тир гьуьрметлу Гьажи Али-эфенди я. Исятда ам амач. И алимди Дагъустанда гегьенш хьанвай вири илимар чирна, къад йисалай виниз вичин хуьре тарсар гана.

Мугьаммад Пайгъамбар Меккадай Ясрибдиз (Мединадиз) 662-йисуз Гьижра (куьч хьун) авурдалай кьулухъ, мусурманрин чIаварган кардик акатна. Мусурманрин чIаварган вацранди я, яни вацран фазайрихъ галаз алакъалудаказ гьисаб кьиле тухузва. Исламдин вацран чIаварган 12 вацракай ибарат я. Вацран фазайрихъ галаз алакъалу яз, гьар са варз 29, я туштIа 30 йикъакай ибарат я. ЧIаварганда авай варз, цIийи варз пайда хьайидалай кьулухъ, та къведай цIийи варз пайда жедалди кьиле физва.

Мусурман чIаваргандин 12 варз